Herwaarts ◉

Mensen bestaan in een punt, in een locatie, altijd hier, altijd op weg hierheen.

Aangemaakt op 17 juni 2023. laatst gewijzigd op 04 March 2024 om 15:11

(Dit verhaal is nog niet helemaal compleet, ik werk nog aan een hoofdstuk over het Kalf in de oorlog en over de mensen die in de huizen aan de overkant woonden, vanuit kalf 13 gezien.)

Harry verhuisd naar het Kalf 13 als hij vijf jaar is in 1935. Ergens in de jaren 70 zijn we een keer met ons gezin, misschien nog kennissen en vrienden op het Kalf geweest en hebben we het huis gezien. We hebben de school waar hij naar toe ging gezien en de kerk van het Kalf. En als ik het me goed herinner zijn we toen ook op het Haaldersbroek geweest, een zijstraat van het Kalf.

Het huis is vermoedelijk eind jaren 70 afgebroken dus het is niet meer te vinden in moderne kaart applicaties. Het Kalf, de straat en de buurt zijn ingrijpend verandert en het is niet makkelijk om de precieze locatie terug te vinden, maar de zoektocht heeft drie kaarten opgeleverd waarop de huizen zijn ingetekend.
Met dit artikel probeer ik een een beeld te krijgen van de directe omgeving waar Harry in leefde van 1935 tot eind ’46 of begin 47, inclusief het uitzicht vanuit de tuin zoals dat op een aantal foto’s in het album te zien is.
Er zijn drie bladen met foto’s gemaakt op het Kalf:
Foto’s gemaakt rond 1936¹.
Foto’s gemaakt in 1945 en 46².
Foto’s gemaakt in 1945 ter gelegenheid van de verloving van Ann en Jaap (binnen) en het 12½ jarig huwelijk van de ouders (in de tuin bij de schuur)³.

Het Kalf, het huis en de foto’s

Het Kalf is een straat in Zaandam, het is een lange straat van ruim twee kilometer maar het was vooral een gemeenschap, een buurtschap in een grotere stad. In het boek dat hij over zijn leven schreef zegt Harry er een paar dingen over.
Het Kalf begint waar de Oostzijde (voormalig Oostzaandam⁴) eindigt en loopt langs het water van de Kuil en de Poel, een inham aan de Zaan doorsneden door het schiereiland Hemmes^{5 6}.

In Harry’s fotoboek zit 1 foto van de rij van 5 huizen waar Kalf 13 onderdeel van was. De foto is gemaakt na de bevrijding (WW2) in 1945 of tijdens de bevrijdingsfeesten in 1946, toen de huizen versierd waren. Er zijn meerdere foto’s gemaakt in de tuin met verschillende groepjes meestal met de zaan en de westzijde op de achtergrond.
Op de kaart hieronder is de locatie van het huis aangegeven en met de stippellijnen die ongeveer de uitsnede van de achtergrond op de foto’s aangeeft.

Op deze plek stond in de 19de eeuw al een huis. In 1871 werd er een aanvraag gedaan voor het bouwen van een schuur⁷ bij de woning Kalf 13⁸. Op 11 december 1929 werd in de gemeenteraad een voorstel besproken om Kalf 13 onbewoonbaar te verklaren en de gemeente stemde daarmee in⁹. Op een Aviodrome Luchtfoto¹⁰ van 1930 is mogelijk het huis nog te zien dat als Kalf 13 in 1921 onbewoonbaar werd verklaard.

Kalf 13, Bouw en bewoners

De huizen Kalf 13, 13b, 13c, 13d en 13e zijn gebouwd in 1933 en 1934¹¹. Het kalf 13 en 13b werden in januari 1934 opgeleverd. Vermoedelijk is de familie van der Linden de eerste bewoner van het huis. De huizen zijn gebouwd door aannemersbedrijf Huitema, vertegenwoordigd door vader en zoon Foppe en Bauke Huitema¹².
Wie woonden er in de huizen, de adresboeken van Zaandam van 1937, 1941, 1946, 1951, 1957, 1961 en 1968¹³ geven een aantal namen¹⁴.
Op 13 natuurlijk J. v. d. Linde, chauffeur volgens het adresboek van 1937, later filiaalhouder wasserij. In het adresboek van 1951, Harry is inmiddels naar de Bootmakerstraat verhuisd, woont er C. Kox, kruidenier. Vanaf 1961 woont er P. Bes waarover gemeld wordt dat hij koopman is.
Op b woont J. Busch, Loodgieter, hij woont er zeker tot 1967 want in het adres boek van 1968 wordt een Karten vermeld: rijksambtenaar.
De bewoner van c, H. Smit verhuisd niet tot en met 1968. Hij is Gem. werkman. Hij maakt wel carrière want in 1961 is hij controleur GEB. In 1968 wordt er geen beroep meer vermeld.
G. Boer, bewoner van 13d is bootwerker en later timmerman. Vanaf 1961 woont er een familie Boot.
Ook de bewoner van 13e, w. van Laar, monteur woont er zeker van 1937 tot en met 1968.

Rond het huis

Voorgeschiedenis

De Zaanstreek was van oudsher een gebied met veel industrie¹⁵ door de walvisvaart en visserij, de productie en verwerking van bijvoorbeeld papier, hout, zeilen en voedingsmiddelen. In de 2de helft van de 18de eeuw raakt de Zaanstreek economisch in verval onder andere door het verval van de republiek en het verlies van markten dat daarmee gepaard gaat. Pas in de tweede helft van de 19de eeuw zet verbetering in, er verdwijnen molens maar er onstaan op die plekken ook nieuwe fabrieken. Dat omschakelingsproces is in de jaren ’30 nog gaande.
Een foto van rond 1900 van het begin van het Kalf¹⁶ toont de molen de Windei¹⁷ en en verderop Molen de Zeeman¹⁸. Op het moment dat de foto gemaakt is zijn de molens bestemt voor respectievelijk olieraffinage en, olieslagerij voor het verwerken van cacao afval. Maar in 1906 wordt de Windei afgebroken (behalve de grote vierkante onderbouw met de schuren) en in 1908 verbrandt de Zeeman. Maar in 1935 als Harry op Kalf 13 komt wonen staan de nieuwe huizen tussen de olieraffinaderij Z.O.R. o.a. in de overgebleven gebouwen van Windei (Kalf 11), die olie raffineert uit cacao pulp en de cacao fabriek de Aurora (kalf 17-19)¹⁹.

Industrie in de directe omgeving

Maar dat is lang niet de enige industriële activiteit in de directe omgeving. Aan het begin van het Kalf is de scheepswerf Czaar Peter (kalf 1-3) van N.V. Zaanlandsche Scheepsbouw-Maatschappij²⁰ gevestigd. De scheepswerf is gebouwd op een stuk land dat als het ware de Zaan insteekt met een aantal natuurlijke inhammen waar de schepen in gelegd kon worden en het droge opgetrokken. In 1901 toen de scheepswerf werd geopend was dit deel van de zaan nog goed bereikbaar voor kleinere metalen schepen zoals sleepboten die hier gebouwd en gerepareerd werden. Op een foto van 1906 staat de werf een schip wat onder handen is²¹, in de achtergrond de molen Windei en nog een wiek van molen de Zeeman. Op een foto van 1950²² een beeld dat waarschijnlijk beter weer geeft hoe Harry de werf heeft gekend. De Hijskraan op de foto is overigens vlak na de oorlog geplaatst.

Tussen de Scheepswerf en de olieraffinaderij Z.O.R. staat de papierwaren-fabriek Henk Schenk en Zonen (Kalf 5)²³. In deze fabriek werd geen papier gefabriceerd maar werd papier verwerkt tot o.a. zakken voor winkels. Er was dus ook een kleine letterzetterij en drukkerij.

Op de foto van de scheepswerf van 1950 is ook goed te zien dat er nog een aantal woonhuizen tussen de bedrijven staan zoals Kalf 7 en 9 waar de weduwe Groot woont.

Activiteit in de wijdere omgeving

Kalf 13 staat dus met de achterdeur richting de Zaan, vanuit de voordeur kijk je op het Oostzijderveld²⁴, een groot agrarisch gebied met name voor veeboeren waar ook een aantal molens stonden.
Tegenover Kalf 13 staan een aantal woonhuizen, daarachter in de polder stonden de molens de Hondeman²⁵ en de Jonge Abraham²⁶. Die waren voor 1920 al grotendeels afgebroken en omgebouwd tot de veevoeder fabriek de verwachting²⁷ van de familie Groot. De fabriekshal werd om de Hondeman heen gebouwd. Verder staan rechts aan de overkant, tegenover het voormalig Windei tien tanks die horen bij de olieraffinaderij Z.O.R.
De foto: volkstuinen in de oorlog tegenover cacao fabriek Stuurmanf²⁸ is genomen vanaf de Verwachting tussen 1944 en 1949 richting het Kalf en het centrum van Zaandam. Op deze foto staat precies in het midden het vrijstaande huis 13e en biedt verder een goed beeld van de laatste belangrijke onderneming in dit deel van het Kalf, Jan Stuurman Dzn, ook bekend als fabriek Aurora en vandaag handelend onder de naam Gerkens N.V.

De fabriek van Schuurman

Rond 1900 zijn er al grote cocoa en chocolade bedrijven maar de vraag naar chocolade neemt nog steeds toe. Maar ook de vraag naar een bijproduct, cocoa boter neemt toe. Cocoa boter wordt gewonnen uit het afval van cocoa productie de schillen. Oliepers molens waren inmiddels onrendabel geworden maar ze werden opnieuw in gebruik genomen om boter uit de cocoa schillen te winnen. Een van de ondernemers die in die markt stap is Jan Schuurman. Schuurman woont in Koog aan de Zaan en heeft een pakhuis op de Oostzijde. In 1915 laat hij dit pakhuis verplaatsen naar een stuk grond aangeduid als M729 maar ook Kalf 17. Op dit adres stond de molen de Zeeman die in 1908 was afgebrand. In 1910 was hier een vergunning afgegeven voor het bouwen van een fabriek en het oprichten van een “cacaomalerij en het plaatsen van een stoommachine”²⁹ Of dit ook is gerealiseerd is me niet helemaal duidelijk maar van af 1915 is Kalf 17 het kantoor van Schuurman Dzn en van de gestaag uitbreidende cocoa fabriek onder diens vlag.
Op de luchtfoto van 1964³⁰ is goed te zien dat Aurora inmiddels een fabriek van redelijke omvang is geworden en dat de gehele oever van de Kuil, waar ook de huizen van Kalf 13a-e nog staan is volgebouwd met industriële panden. Op deze foto is ook de ontmanteling te zien van het Oostzijderveld als gebied van landbouw en molens voltooid is ten gunste van woningbouw.
Op deze foto is ook de oude Noorderbrug nog te zien, een ophaalbrug waar Harry vermoedelijk veelvuldig gebruik van heeft gemaakt.

Uitzicht vanuit de tuin Kalf 13

Terug naar het huis Kalf 13a, wat zag Harry als hij de tuin stond en om zich heen keek. Op de foto’s zijn de achtergronden heel vaag. Dat heeft te maken met de kwaliteit van de lens maar misschien ook wel met het feit dat “de overkant” ruim 300 meter ver weg is, de gebouwen op de Hemmes zelfs nog een 100 meter verder. We zitten immers niet aan de Zaan, wat al een brede rivier is maar aan de Kuil. De overkant is dan nog de zelfstandige gemeente Koog aan de Zaan en aan het water staan vrijwel uitsluitend fabrieken en pakhuizen.
Deze gebouwen staan in een typisch Zaans landschap, langs brede inhammen die functioneren als kleine havens. Op de foto De Oliefabrieken van T. Duyvis Jz.³¹ van 1923 zijn de inhammen goed te zien. De fabriekshal³² die op de Harry’s foto’s staat is gerealiseerd voor 1928. Op de foto³³ over de Duyvis fabrieken in de richting van het Kalf is het gebouw te herkennen van de Duyvis machinefabriek. Deze fabriek was opgericht door Pieter Duyvis met zijn studievriend Stork. Het was in die tijd nog een redelijk algemene machinefabriek die onder andere de Hembrug heeft gemaakt.
Op een mooie Aviodrome Luchtfoto³⁴ van 1930, met op de voorgrond het Kalf is de Duyvis fabriek ook goed te zien.

Verder zie je op de foto’s van kalf 13 in Harry’s fotoboek in de achtergrond redelijk vage contouren van molens en gebouwen op de Hemmes, misschien zelfs de oliemolen de Ooievaar die nu op het terrein staat van die andere grote Duyvis fabriek van de beroemde nootjes.

kaarten en kadasterkaarten

Tot slot.
Hieronder 8 op een volgende kaarten en kadasterkaarten van het gebied rond Kalf 1 - 17.

Kaart van de Zaanstroom en een gedeelte van het IJ. 1749.

https://hdl.handle.net/21.12112/cf4ee065-cdd0-420d-bf38-41925d09da35

Kaart van Oostzaandam 1794.

https://hdl.handle.net/21.12112/ab1fed3c-f5cf-47ba-9b70-fb0f9b13fcbe

Volgens de beschrijving: Kadasterkaart Zaandam sectie B blad 1. Kaart uit 1817 van landmeter P. van der Bosch nagetekend door G. Husslage Dzn., en gedateerd 1949. Op de kaart is het jaartal 1898 getekend.

https://hdl.handle.net/21.12112/a8f03721-7e72-426f-93a8-2d2d61f5cfb9

Kadasterkaart Zaandam sectie M blad 5 van 24 juni 1909. Op deze kaart staat alleen de Oostzijderveld kant van het Kalf, sectie M blad 4 ontbreekt helaas.

https://hdl.handle.net/21.12112/e1f014e0-8eb1-488b-8ba1-41792feb6832

Plattegrond Zaandam met naamgeving van alle straten en wateren, 1935. Er zijn weinig details op de kaart maar deze is interessant omdat hier het begin van wat nu de Kogerveldwijk is en destijds de naam: Boerejonkerbuurt kreeg. Alleen de Slachthuisstraat en de hondemanstraat en de Boerenjonkerstraat zijn ontwikkeld.

https://hdl.handle.net/21.12112/ab55b2e4-1a07-4063-b4ee-cdd84393e9e7

Vrijwel de dezelfde kaart als boven van 1934 maar dan ingekleurd.

https://hdl.handle.net/21.12112/6daa0da5-25ce-4438-8aab-f4b3e438a78e

Kadasterkaart en huisnummerkaart Zaandam sectie M blad 5 van 1941.

https://hdl.handle.net/21.12112/87074bc8-9adf-4924-a22b-a4cee1ff84a4

Bestemmingsplan 1974. De huizen Kalf 13a-e staan er nog op.

https://hdl.handle.net/21.12112/bfa62fb6-f59f-41fd-b4a4-1400dffef079

Kadasterkaart en huisnummerkaart Zaandam sectie B blad 8. Gelegen tussen Kalf 2 t/m 54. De huizen 13a en b zijn afgebroken.

https://hdl.handle.net/21.12112/2fea043f-a82b-4bba-901b-93e5dffbc5c0

Zaandam algemeen

Zaandam is het resultaat van een gemeentelijke herindeling in 1811 waarbij West- en Oostzaandam werden samengevoegd. Het gehucht Kalf maakte toen al deel uit van Oostzaandam.
Een uitgebreid artikel over Zaandam en de voorlopers op Zaanwiki:
Zaandam https://www.zaanwiki.nl/encyclopedie/doku.php?id=zaandam
Westzaandam https://www.zaanwiki.nl/encyclopedie/doku.php?id=westzaandam
Oostzaandam https://www.zaanwiki.nl/encyclopedie/doku.php?id=oostzaandam

Aangemaakt op 17 juni 2023. laatst gewijzigd op 04 March 2024 om 15:11